Category: Αρχική Σελίδα

Επιμέλεια: Στέλλα Παπαχρήστου, Ειδική παθολόγος, MD, MSc, PhD, King’s College Hospital, London

Το διαβητικό πόδι αποτελεί μια από τις πιο σημαντικές χρόνιες επιπλοκές του διαβήτη. Ως διαβητικό πόδι ορίζεται το πόδι των διαβητικών ατόμων που έχει βλάβες κάτω από τους αστραγάλους. Οφείλεται σε ένα ή περισσότερα από τα εξής: βλάβη των νευρικών ινών στα τελικά τμήματα των ποδιών (διαβητική νευροπάθεια), μειωμένη κυκλοφορία του αίματος στα πόδια (αρτηριοπάθεια) και λοιμώξεις (μολύνσεις). Η μειωμένη κυκλοφορία του αίματος στα πόδια διευκολύνει τους τραυματισμούς και ταυτόχρονα δυσκολεύει την επούλωσή τους. Η βλάβη των νευρικών ινών επίσης διευκολύνει τους τραυματισμούς, γατί ελαττώνει την ικανότητά μας να αντιλαμβανόμαστε το ζεστό, το κρύο, τα μυτερά αντικείμενα, το στραβοπάτημα κλπ. Αν δημιουργηθεί έλκος, ιδίως αν χρονίσει, κινδυνεύει να μολυνθεί, δυσκολεύοντας περαιτέρω την επούλωση.

Η πιο τυπική βλάβη είναι το έλκος (πληγή) στα σημεία πίεσης ή στην περιφέρεια του ποδιού. Γι’ αυτόν το λόγο, τα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη δεν πρέπει να αγνοούν τους κινδύνους από μια πληγή ή μια διαφορετική νέα βλάβη στα πόδια τους. Ακόμα και οι τύλοι (κάλοι), οι φουσκάλες και άλλες βλάβες μπορεί προοδευτικά να οδηγήσουν σε επικίνδυνες πληγές. Οι βλάβες είναι πιο επικίνδυνες, όταν το σχήμα του έλκους είναι ανώμαλο, όταν υπάρχει πόνος ή δύσοσμη εκροή ή όταν το πόδι είναι παγωμένο.

Ο κίνδυνος εμφάνισης διαβητικού ποδιού αυξάνεται σε άτομα με ιστορικό έλκους ή ακρωτηριασμού, κακή γλυκαιμική ρύθμιση, μειωμένη όραση (διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια) λόγω της οποίας τα άτομα σε διαβήτη είναι επιρρεπείς σε τραυματισμούς και δεν διαπιστώνουν εγκαίρως βλάβες στα πόδια τους και σε άτομα τα οποία φέρουν χρόνιες παραμορφώσεις του ποδιού όπως σφυροδακτυλία και γαμψοδακτυλία.

Με τα κατάλληλα μέτρα πρόληψης και εκπαίδευσης μπορούμε να πετύχουμε να μειωθεί ο αριθμός των ακρωτηριασμών σε πολύ μεγάλο βαθμό. Η ιατρική εξέταση επιτρέπει την αξιολόγηση της αιμάτωσης των κάτω άκρων καθώς και της νευροπάθειας και των αλλοιώσεων που μπορεί να έχει ο ασθενής. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μεγάλη πρόοδος στην εξέλιξη των απεικονιστικών εξετάσεων το οποίο δίνει τη δυνατότητα  για έγκαιρη και αποτελεσματική θεραπεία.

 

1. Edmonds M, Manu C, Vas P. The current burden of diabetic foot disease. J Clin Orthop Trauma. 2021 Feb
2. Papatheodorou K, Banach M, Edmonds M, Papanas N, Papazoglou D. Complications of Diabetes. J Diabetes Res. 2015

Συντάκτης: Ιωάννα Σκράπαρη
Παθολόγος-Διαβητολόγος, Διευθύντρια ΕΣΥ, Α΄ Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο ΓΝΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ.

Η δραστηριότητα στη θάλασσα είναι μια πολύ συνηθισμένη διέξοδος στη χώρα μας το καλοκαίρι. Κάθε άτομο που λαμβάνει ινσουλίνη μπορεί να απολαύσει τη θάλασσα με τον τρόπο που επιθυμεί, φροντίζοντας παράλληλα τη διαχείριση της ινσουλινοθεραπείας του προς αποφυγή υπογλυκαιμίας ή σημαντικής απορρύθμισης. Ιδιαίτερα για την κολύμβηση ορισμένες αδρές επισημάνσεις είναι οι εξής:

Η κολύμβηση είναι μικτή δραστηριότητα. Εμπεριέχει αερόβια συνιστώσα δηλαδή ρυθμικά επαναλαμβανόμενες κινήσεις μυϊκών ομάδων, που οδηγούν σε μεγαλύτερη και ταχύτερη πρόσληψη της γλυκόζης από τους μυς. Ταυτόχρονα περιλαμβάνει και άσκηση δύναμης ώστε να προωθηθεί το σώμα στο νερό, δηλαδή αναερόβια συνιστώσα, που μέσω κατεχολαμινών οδηγεί σε αυξημένη αντίσταση στην ινσουλίνη. Δεν είναι προβλέψιμο ποια συνιστώσα θα υπερισχύσει επομένως δεν είναι εκ των προτέρων γνωστό αν κατά τη διάρκειά της κολύμβησης θα επέλθει μείωση, αύξηση ή σταθερότητα του σακχάρου.

Προκειμένου η κολύμβηση να αποβεί ασφαλής, απαιτείται έλεγχος του σακχάρου προ της έναρξης. Το ασφαλές σάκχαρο έναρξης κυμαίνεται μεταξύ 126 και 216 mg/dl και εξατομικεύεται αφού ληφθούν υπόψιν ο κίνδυνος υπογλυκαιμίας, η εμπειρία του ασθενούς, η ένταση και η διάρκεια της κολύμβησης που θα ακολουθήσει.

Συχνά προ της έναρξης της κολύμβησης (ιδιαίτερα αν η τιμή του σακχάρου είναι <160mg/dl) είναι απαραίτητη η λήψη 15-30g σύνθετων υδατανθράκων (πχ μισό ή ένα φρούτο), ενώ σε πολύ χαμηλές τιμές 70-90mg/dl λαμβάνονται υδατάνθρακες και η κολύμβηση μετατίθεται μέχρι το σάκχαρο να ανέλθει στην προκαθορισμένη (από τον θεράποντα) ασφαλή τιμή. Σε υψηλές τιμές σακχάρου ιδιαίτερα>250mg/dl, είναι απαραίτητος ο έλεγχος κετόνης. Δεν ξεκινάμε κολύμβηση με επίπεδα κετόνης >0,6mmol/L. Επί απουσίας κετόνης διορθώνουμε αλλά με το 50% της δόσης που υπολογίζεται με τον συνήθη δείκτη διόρθωσης(ICR).

Οι αποφάσεις για τη λήψη υδατανθράκων ή ινσουλίνης λαμβάνονται αποτελεσματικότερα και ασφαλέστερα όταν ο αυτοέλεγχος γίνεται με συσκευή 24ωρης καταγραφής (CGM), οπότε παράλληλα με την τιμή του σακχάρου λαμβάνεται υπόψιν και το βέλος τάσης.

Σε προγραμματισμένη κολύμβηση καλό είναι να έχει προηγηθεί μειωμένη δόση βασικής ινσουλίνης κατά 20-30%. Στους ασθενείς με αντλία συνιστάται μείωση του βασικού ρυθμού κατά 50%-80% 1ως2ώρες προ της κολύμβησης. Εάν έχει ήδη ληφθεί γευματική ινσουλίνη το προηγούμενο 3-ωρο είναι απαραίτητο να ληφθεί υπόψιν ο υπολειπόμενος χρόνος δράσης της δόσης.

Ανεξάρτητα από τη συμπεριφορά του σακχάρου κατά τη διάρκεια της κολύμβησης, τις ώρες που ακολουθούν η ευαισθησία στην ινσουλίνη αυξάνεται. Η αυξημένη ευαισθησία μπορεί να διαρκέσει ολόκληρο το επόμενο 24ωρο ως 48ωρο. Κατά τη διάρκεια αυτών των ωρών οι ανάγκες σε ινσουλίνη είναι μειωμένες. Συνεπώς, συνιστάται η μείωση των δόσεων που έπονται της κολύμβησης:

• Μείωση βασικής κατά 20-30%.
• Μείωση του βασικού ρυθμού αντλίας κατά 30-50%.
• Μείωση και των γευματικών ή διορθωτικών bolus κατά 20-30%.

Στα υβριδικά συστήματα, όπου δεν υπάρχει προκαθορισμένος βασικός ρυθμός, ένας τρόπος να μειωθεί η βασική χορήγηση ινσουλίνης είναι η επιλογή υψηλότερου στόχου (150mg/dl).

Οι παραπάνω οδηγίες είναι ενδεικτικές. Προφανώς το πλάνο διαχείρισης της ινσουλίνης εξατομικεύεται πάντα και διαμορφώνεται σε συνεργασία με τον θεράποντα ιατρό.

Η ινσουλίνη είναι προτιμότερο να χορηγείται στην κοιλιά. Τα άκρα συμμετέχουν στη μυϊκή δραστηριότητα της κολύμβησης επιταχύνοντας την απορρόφησή της.

Η χρησιμότερη δικλείδα ασφαλείας είναι ο συχνός αυτοέλεγχος κάθε μισή ως μία ώρα μέσω CGM και η αξιοποίηση των προειδοποιητικών συναγερμών και των βελών τάσης. Ο χρόνος που επιτρέπεται η εμβύθιση των CGM στο νερό είναι ως 30 min. Οι αντλίες με εξωτερική σωλήνωση (όχι οι αντλίες επαφής) αφαιρούνται κατά τη διάρκεια παραμονής στο νερό. Ο μέγιστος χρόνος αφαίρεσης είναι 2 ώρες. Είναι σημαντικό η αντλία ή οι πένες να φυλάσσονται σε δροσερό και σκιερό μέρος ώστε να αποφευχθεί η έκθεση της ινσουλίνης σε υψηλές θερμοκρασίες.

Δεν ξεχνάμε την καλή ενυδάτωση και την αποφυγή αλκοόλ προ της κολύμβησης. Όπως πάντα πρέπει να υπάρχουν διαθέσιμοι απλοί ευαπορρόφητοι υδατάνθρακες (πχ ζάχαρη) για την αντιμετώπιση ενδεχόμενης υπογλυκαιμίας.

Τέλος είναι χρήσιμη, ακόμα και για τα άτομα με μακρά εμπειρία στην ινσουλινοθεραπεία, η διαμόρφωση του πλάνου της δραστηριότητας στη θάλασσα σε συνεργασία με τον θεράποντα ιατρό ώστε να ανασκοπηθούν ήδη αποκτημένες γνώσεις και να αναθεωρηθούν πιθανές παρανοήσεις.

 

Βιβλιογραφικές αναφορές:

1. Glucose management for exercise using continuous glucose monitoring (CGM) and intermittently scanned CGM (isCGM) systems in type 1 diabetes: position statement of the European Association for the Study of Diabetes (EASD) and of the International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes (ISPAD) endorsed by JDRF and supported by the American Diabetes Association (ADA). Diabetologia. 2020 Dec;63(12):2501-2520.
2. Glucoregulation during and after exercise in health and insulin-dependent diabetes. Exerc Sport Sci Rev. 2005 Jan;33(1):17-23.
3. Βαζαίου Α., Παππάς Α. Φυσική δραστηριότητα και αντλία. Από Αντλίες ινσουλίνης Συνεχής Παρακολούθηση Σακχάρου ΕΔΕ σελ147-160.

 

Επιμέλεια: Γ. Αργυρακοπούλου

Η παχυσαρκία είναι μια παγκόσμια επιδημία, αυξάνοντας σταθερά τον επιπολασμό της τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Η θεραπεία της απαρτίζεται από τη σωστή δίαιτα και άσκηση, οδηγώντας σε αρνητικό ενεργειακό ισοζύγιο, συνθήκη απαραίτητη για την απώλεια βάρους. Συχνά, απαιτείται η προσθήκη φαρμακοθεραπείας για την επίτευξη των στόχων. Τόσο τα υπάρχοντα φάρμακα, όσο και αυτά που μελετώνται, αναδύονται ως πολύ ελπιδοφόρες επιλογές, όχι μόνο για την απώλεια βάρους αυτή καθαυτή αλλά και λόγω των πολλών θετικών επιδράσεων, ορισμένων εξ αυτών, στην καρδιά και στους νεφρούς.

Η απώλεια βάρους συνοδεύεται συχνά από απώλεια μυϊκής μάζας σε συνδυασμό με την επιθυμητή απώλεια λιπώδους μάζας. Απότομες μειώσεις της μυϊκής μάζας μπορεί να οδηγήσουν σε μείωση της μυϊκής δύναμης, καθιστώντας τις ασκήσεις αντίστασης σημαντικό συστατικό των προγραμμάτων απώλειας βάρους για τη διατήρηση της μυϊκής μάζας. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι μύες διαδραματίζουν ζωτικό ρόλο στη μεταβολική υγεία και τη λειτουργία του σώματος.

Επιπρόσθετα, η ενεργειακή δαπάνη (ή απλούστερα οι θερμίδες που ξοδεύουμε καθημερινά) εξαρτάται από τη σύνθεση του σώματος και φαίνεται να επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις μεταβολές του βάρους, ασκώντας σημαντικό ρόλο στην επακόλουθη ανάκτηση βάρους. Έτσι, ο κύριος ιστός που εμπλέκεται στην ενεργειακή δαπάνη είναι η άλιπη μάζα (ή μάζα ελεύθερη λίπους), σε αντίθεση με τη λιπώδη μάζα, η οποία ασκεί σημαντικά μικρότερη επίδραση.

Εκτός της προαναφερόμενης επίδρασης της μυϊκής μάζας στο σωματικό βάρος, φαίνεται να αποτελεί και ένα σημαντικό ρυθμιστή των επιπέδων γλυκόζης. Η μείωση της μυϊκής μάζας  έχει ιδιαίτερη σημασία και στον σακχαρώδη διαβήτη. Η σκελετική μυϊκή μάζα παρουσιάζει αντίστροφη συσχέτιση με την αντίσταση στην ινσουλίνη, τον προδιαβήτη και τον κίνδυνο ανάπτυξη διαβήτη, υποδεικνύοντας αυξημένη προστασία έναντι αυτών των καταστάσεων, ιδιαίτερα σε άτομα χωρίς διαβήτη.

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών έχουν δημοσιευθεί πολλές μελέτες σχετικά με την ευεργετική επίδραση των αντιδιαβητικών φαρμάκων που δρουν και κατά της παχυσαρκίας στην αποτελεσματική απώλεια σωματικού βάρους. Αν και υπάρχουν σχετικά περιορισμένα δεδομένα για την επίδρασή τους στη μυϊκή μάζα, τα περισσότερα εξ αυτών δείχνουν προς την κατεύθυνση ενός μάλλον μη σημαντικού ποσοστού απώλειας μυϊκής μάζας στις ιδιότητες απώλειας βάρους τους, είτε πρόκειται για ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 είτε αποκλειστικά με παχυσαρκία. Τα περισσότερα φάρμακα έχουν δείξει σαφώς την ευεργετική τους επίδραση στο ηπατικό και σπλαχνικό λίπος και μένει να δούμε αν τα φάρμακα νεότερης κατηγορίας παρουσιάζουν παρόμοιες ιδιότητες στη διατήρηση της μυϊκής μάζας.

 

1. Argyrakopoulou G, Gitsi E, Konstantinidou SK, Kokkinos A. The effect of obesity pharmacotherapy on body composition, including muscle mass. Int J Obes (Lond). 2024 May 14.
2. Argyrakopoulou G, Fountouli N, Dalamaga M, Kokkinos A. Revisiting Resting Metabolic Rate: What is the Relation to Weight Fluctuations? Curr Obes Rep. 2023 Dec;12(4):502-513.

 

¹Βέρδου Ίλια-Άννα, ¹Χόνδρου Θηρεσία
Επιβλέποντας Διαιτολόγος: ¹Χάρης Δημοσθενόπουλος
¹ Τμήμα Διατροφής, ΓΝΑ Λαϊκό

Η επαρκής πρόσληψη φυτικών ινών είναι ωφέλιμη για την υγεία τόσο του γενικού πληθυσμού, όσο και των ατόμων που πάσχουν από διαβήτη. Τι είναι όμως οι φυτικές ίνες και πού τις συναντάμε;

Οι φυτικές ίνες είναι άπεπτοι υδατάνθρακες που βρίσκονται φυσικά στα φυτά. Ανάλογα με την διαλυτότητα στο νερό διακρίνονται σε διαλυτές και αδιάλυτες. Οι διαλυτές φυτικές ίνες δεσμεύουν νερό, σχηματίζουν μια γέλη και καθυστερούν την πέψη, ενώ η επαρκής πρόσληψή τους είναι απαραίτητη για την σωστή ρύθμιση του σακχάρου, την μείωση της αρτηριακής πίεσης και των επιπέδων χοληστερόλης.  Πηγή διαλυτών ινών αποτελούν τα όσπρια, η βρώμη, το κριθάρι, οι ξηροί καρποί, τα περισσότερα φρούτα και λαχανικά, ο λιναρόσπορος και η σόγια. Παράλληλα, οι αδιάλυτες φυτικές ίνες προσθέτουν όγκο στα κόπρανα, με αποτέλεσμα να καταπολεμούν την δυσκοιλιότητα, καθώς διευκολύνουν την δίοδο της τροφής από τον γαστρεντερικό σωλήνα. Πηγές αδιάλυτων ινών είναι τα δημητριακά ολικής αλέσεως, το πίτουρο, οι ξηροί καρποί, οι σπόροι και η φλούδα ορισμένων φρούτων και λαχανικών.

Μία διατροφή υψηλή σε φυτικές ίνες αποτελεί σημαντικό στοιχείο της διαχείρισης του διαβήτη, καθώς βελτιώνει το γλυκαιμικό και λιπιδαιμικό προφίλ, το σωματικό βάρος και τη φλεγμονή, ενώ ταυτόχρονα μειώνει τον κίνδυνο πρόωρης θνησιμότητας. Η σύσταση κατανάλωσης για τον γενικό πληθυσμό ανέρχεται στα 25-30 γρ./ημέρα, εκ των οποίων τα 6-8γρ. να προέρχονται από διαλυτές ίνες. Για τα άτομα με διαβήτη συστήνεται η ημερήσια κατανάλωση να ανέρχεται τουλάχιστον στα 35 γρ., με το 1/3 αυτών να προέρχονται από διαλυτές.

Ωστόσο, ένας μέσος ενήλικας φαίνεται να καταναλώνει μόλις 15 γρ. φυτικών ινών την ημέρα. Για να πετύχετε την συνιστώμενη αύξηση των φυτικών ινών, θυμηθείτε να αυξήσετε σταδιακά την κατανάλωσή τους. Μια απότομη αύξηση των φυτικών ινών μπορεί να οδηγήσει σε πεπτικές ενοχλήσεις όπως φούσκωμα, αέρια, δυσκοιλιότητα ή διάρροια. Παράλληλα, θυμηθείτε να πίνετε άφθονο νερό.

Βιβλιογραφία

Reynolds, A. N., Akerman, A. P., & Mann, J. (2020). Dietary fibre and whole grains in diabetes management: Systematic review and meta-analyses. PLOS Medicine, 17(3), e1003053. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1003053

 

Aas, A.-M., Axelsen, M., Churuangsuk, C., Hermansen, K., Kendall, C. W. C., Kahleova, H., Khan, T., Lean, M. E. J., Mann, J. I., Pedersen, E., Pfeiffer, A., Rahelić, D., Reynolds, A. N., Risérus, U., Rivellese, A. A., Salas-Salvadó, J., Schwab, U., Sievenpiper, J. L., Thanopoulou, A., & Uusitupa, E. M. (2023). Evidence-based European recommendations for the dietary management of diabetes. Diabetologia, 66(6), 965–985. https://doi.org/10.1007/s00125-023-05894-8

 

UCSF Health. Increasing Fiber Intake. Ucsfhealth.org; UCSF Health. https://www.ucsfhealth.org/education/increasing-fiber-intake

 

 

Αρσένου Ελευθερία, Κωστούλα Βαρβάρα, Λυμπεροπούλου Ειρήνη

Επιβλέποντας διαιτολόγος: Χάρης Δημοσθενόπουλος

Τμήμα Διατροφής, ΓΝΑ Λαϊκό

Η αποτελεσματική διαχείριση του Σακχαρώδη Διαβήτη περιλαμβάνει προσεκτικές διατροφικές επιλογές, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για την ενσωμάτωση λαχανικών που μπορούν να βοηθήσουν στη ρύθμιση των επιπέδων σακχάρου στο αίμα. Τα καλοκαιρινά λαχανικά, με την αφθονία τους σε θρεπτικά συστατικά, τον χαμηλό γλυκαιμικό δείκτη και την υψηλή περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες, παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαχείριση του Σακχαρώδη Διαβήτη.

Ειδικότερα, εξαιτίας του χαμηλού γλυκαιμικού δείκτη προκαλούν πιο αργή αύξηση των επιπέδων γλυκόζης στο αίμα, κάτι που είναι κρίσιμο για τη διαχείριση του διαβήτη. Επιπλέον όσο αφορά την περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες, φαίνεται ότι βοηθούν στην επιβράδυνση της απορρόφησης της ζάχαρης στην κυκλοφορία του αίματος, αποτρέποντας την αύξηση των επιπέδων γλυκόζης στο αίμα, ενώ παράλληλα προάγουν τον κορεσμό, βοηθώντας στη διαχείριση του βάρους που είναι σημαντικό για τον έλεγχο του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ακόμα τα λαχανικά εποχής είναι πλούσια σε θρεπτικά συστατικά όπως βιταμίνες, μέταλλα και αντιοξειδωτικά που βελτιώνουν τη συνολική υγεία και υποστηρίζουν τις σωματικές λειτουργίες, συμπεριλαμβανομένης της ευαισθησίας στην ινσουλίνη και του μεταβολισμού της γλυκόζης. Τέλος, λόγω του χαμηλού θερμιδικού φορτίου και της μειωμένης περιεκτικότητα σε υδατάνθρακες, καθίστανται ιδανικά για τη διατήρηση ενός υγιούς σωματικού βάρους, που αποτελεί βασικό παράγοντα για τη διαχείριση του Σακχαρώδη Διαβήτη. Στον Πίνακα 1 συνοψίζονται τα εποχιακά λαχανικά και η περιεκτικότητά τους σε υδατάνθρακες και σάκχαρα.

Τα λαδερά φαγητά, όπως τα φασολάκια, ο αρακάς, οι μπάμιες και το μπριάμ, αποτελούν βασικό μέρος της ελληνικής διατροφής. Για άτομα με Σακχαρώδη Διαβήτη, η κατανάλωση λαδερών μπορεί να είναι ωφέλιμη λόγω της υψηλής περιεκτικότητάς τους σε φυτικές ίνες και των χαμηλών τους θερμίδων. Οι φυτικές ίνες βοηθούν στη ρύθμιση του σακχάρου στο αίμα, ενώ τα λαχανικά προσφέρουν σημαντικά θρεπτικά συστατικά και αντιοξειδωτικά. Ωστόσο, πρέπει να δίνεται προσοχή στην ποσότητα του ελαιολάδου που χρησιμοποιείται, καθώς η υπερβολική κατανάλωση μπορεί να προσθέσει ανεπιθύμητες θερμίδες. Συνολικά, τα λαδερά μπορούν να ενταχθούν με μέτρο σε μια ισορροπημένη διατροφή για άτομα με Σακχαρώδη Διαβήτη, συμβάλλοντας στην καλή ρύθμιση του γλυκαιμικού ελέγχου. Στον Πίνακα 2 συνοψίζονται τα λαδερά γεύματα και η περιεκτικότητά τους σε υδατάνθρακες και σάκχαρα.

Συνοψίζοντας, η κατανάλωση λαχανικών και λαδερών μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη διαχείριση του Σακχαρώδη Διαβήτη. Τα λαχανικά με χαμηλό γλυκαιμικό δείκτη και πλούσια σε φυτικές ίνες βοηθούν στη σταθεροποίηση των επιπέδων σακχάρου στο αίμα, ενώ τα θρεπτικά συστατικά, που προσφέρουν, συμβάλλουν στην ενίσχυση της συνολικής υγείας. Τα λαδερά φαγητά, με τη σωστή χρήση ελαιολάδου και την επιλογή φρέσκων, εποχιακών λαχανικών, μπορούν να ενταχθούν σε μια ισορροπημένη διατροφή, προσφέροντας γεύση και υγεία. Είναι σημαντικό να επιλέγουμε με προσοχή τα συστατικά και τις ποσότητες, ώστε να μεγιστοποιήσουμε τα οφέλη για τον οργανισμό μας και να διατηρήσουμε έναν υγιεινό τρόπο ζωής, προσαρμοσμένο στις ανάγκες του ατόμου με Σακχαρώδη Διαβήτη.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1: ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΟΧΗΣ ΣΕ ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ
ΛΑΧΑΝΙΚΑ ΕΠΟΧΗΣ	ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ (g/100g προϊόντος)	ΣΑΚΧΑΡΑ (g/100g προϊόντος)
ΑΓΓΟΥΡΙ	2.16	1.38
ΑΡΑΚΑΣ	14.4	5.67
ΒΛΗΤΑ	4.11	–
ΚΑΛΑΜΠΟΚΙ	75.2	6.47
ΚΑΡΟΤΟ (ωμό/βρασμένο)	9.58/8.22	4.74/3.45
ΚΟΛΟΚΥΘΑΚΙΑ (βρασμένα)	2.69	1.71
ΚΡΕΜΜΥΔΙ ΦΡΕΣΚΟ	7.34	2.33
ΜΑΡΟΥΛΙ	2.87	0.78
ΜΕΛΙΤΣΑΝΕΣ	8.73	3.2
ΜΠΑΜΙΕΣ	4.51	2.4
ΝΤΟΜΑΤΑ	3.89	2.63
ΠΑΤΖΑΡΙΑ	10	7
ΠΙΠΕΡΙΕΣ	4.78	–
ΣΕΛΙΝΟ	3.32	–
ΣΠΑΝΑΚΙ (ωμό/βρασμένο)	3.63/3.75	0.42/0.43

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 2: ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΛΑΔΕΡΩΝ ΓΕΥΜΑΤΩΝ ΣΕ ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ
ΛΑΔΕΡΑ ΓΕΥΜΑΤΑ	ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ (g/100g προϊόντος)	ΣΑΚΧΑΡΑ (g/100g προϊόντος)
ΜΠΡΙΑΜ	9.9	5.3
ΝΤΟΛΜΑΔΑΚΙΑ	20	3.3
ΑΡΑΚΑΣ ΛΑΔΕΡΟΣ	8.4	3.5
ΦΑΣΟΛΑΚΙΑ ΛΑΔΕΡΑ	7.3	2.9
ΓΕΜΙΣΤΑ	15	3.6
ΜΠΑΜΙΕΣ ΚΟΚΚΙΝΙΣΤΕΣ	7.3	3.2
ΜΕΛΙΤΖΑΝΕΣ ΠΑΠΟΥΤΣΑΚΙΑ	5.8	3.5

 

Βιβλιογραφία:

• S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service, Beltsville Human Nutrition Research Center. FoodData Central. Available from https://fdc.nal.usda.gov/
• Boulous, C., Kanellou, A., & Trichopoulou, A. (1996). Computed and chemically determined nutrient content of foods in Greece. The Foods and Nutrients Working Group. International journal of food sciences and nutrition, 47(6), 507–511.

 

 

 

Θεοχάρης Ι. Κουφάκης
Παθολόγος – Διαβητολόγος, Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας, Τμήμα Ιατρικής ΑΠΘ

 

Με τον όρο σαρκοπενική παχυσαρκία ορίζεται ο συνδυασμός υψηλής ποσότητας λίπους στο ανθρώπινο σώμα και ελαττωμένης μυϊκής μάζας, η οποία συνοδεύεται από έκπτωση της μυϊκής λειτουργικότητας. Η αναγνώριση αυτής της νέας νοσολογικής οντότητας ανατρέπει το κλασικό στερεότυπο πως άνθρωποι με αυξημένο σωματικό βάρος έχουν απαραίτητα και επαρκή μυϊκή μάζα.

Η σαρκοπενική παχυσαρκία είναι κατά κανόνα νόσος της μεγάλης ηλικίας, με πρόσφατα δεδομένα να αναδεικνύουν ότι περίπου 8% των ανθρώπων άνω των 70 ετών εμφανίζουν αυτή τη διαταραχή. Ωστόσο, φαίνεται να αφορά άτομα με παχυσαρκία όλων των ηλικιών, συμπεριλαμβανομένων παιδιών και εφήβων. Από άποψη μηχανισμών που οδηγούν στην ανάπτυξη της, πιστεύεται ότι κομβικό ρόλο διαδραματίζει η συστηματική φλεγμονή που χαρακτηρίζει την παχυσαρκία και η οποία πυροδοτεί την απόπτωση των κυττάρων των μυών. Από την άλλη πλευρά, η μειωμένη φυσική δραστηριότητα σαν συνέπεια της σαρκοπενίας συμβάλλει στην περαιτέρω αύξηση του σωματικού βάρους, οδηγώντας σε έναν φαύλο κύκλο και μία αμφίδρομη σχέση μεταξύ σαρκοπενίας και παχυσαρκίας. Η κλινική σημασία της σαρκοπενικής παχυσαρκίας είναι ιδαίτερα μεγάλη, καθώς σχετικές μελέτες δείχνουν πως συνδέεται με μεγαλύτερο κίνδυνο καρδιαγγειακών επιπλοκών, καταγμάτων, νοσηλείας, θνητότητας αλλά και πτωχότερη ποιότητα ζωής συγκριτικά με την παχυσαρκία χωρίς σαρκοπενία.

Δεν υπάρχει ως σήμερα ομοφωνία για τα διαγνωστικά κριτήρια αυτής της διαταραχής. Ωστόσο, η διάγνωση βασίζεται σε έναν συνδυασμό ερωτηματολογίων, λειτουργικών δοκιμασιών και απεικονιστικών μεθόδων που θα τεκμηριώσουν την παθολογική σύσταση του σώματος ως προς την ποσότητα και την κατανομή του λίπους, τη μείωση της μυϊκής μάζας και την έκπτωση της μυϊκής λειτουργικότητας. Τονίζεται ιδαίτερα ο ρόλος των γιατρών στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας οι οποίοι θα πρέπει να έχουν υψηλό βαθμό κλινικής υποψίας για την παραπομπή αυτών των ασθενών σε εξειδικευμένα κέντρα. Από θεραπευτικής άποψης, η εφαρμογή άσκησης αντιστάσεων σε συνδυασμό με υποθερμιδική δίαιτα υψηλής περιεκτικότητας σε πρωτεΐνη θεωρείται μέχρι στιγμής η πλέον κατάλληλη προσέγγιση.

Συμπερασματικά, η σαρκοπενική παχυσαρκία αποτελεί αναδυόμενη νοσολογική οντότητα με μεγάλη κλινική σημασία, καθώς ο συνδυασμός σαρκοπενίας και παχυσαρκίας σχετίζεται με χειρότερες εκβάσεις από ότι η κάθε διαταραχή χωριστά. Περαιτέρω μελέτες απαιτούνται για τον καθορισμό της βέλτιστης διαγνωστικής και θεραπευτικής προσέγγισης.

 

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Donini LM, Busetto L, Bischoff SC, Cederholm T, Ballesteros-Pomar MD, Batsis JA, et al. Definition and Diagnostic Criteria for Sarcopenic Obesity: ESPEN and EASO Consensus Statement. Obes Facts. 2022;15(3):321-35.
2. Prado CM, Batsis JA, Donini LM, Gonzalez MC, Siervo M. Sarcopenic obesity in older adults: a clinical overview. Nat Rev Endocrinol. 2024 May;20(5):261-77.

 

 

 

¹Βέρδου Ιλία-Άννα, ¹Χόνδρου Θηρεσία

Επιβλέπων διαιτολόγος: Χάρης Δημοσθενόπουλος

Το καλοκαίρι είναι η ιδανική εποχή για την κατανάλωση φρούτων, καθώς αποτελούν μια δροσιστική και ελαφριά επιλογή, κατάλληλη για οποιαδήποτε ώρα της ημέρας. Η ποικιλία των εποχιακών φρούτων και οι υψηλές θερμοκρασίες συχνά αυξάνουν την όρεξη. Τα φρούτα διαδραματίζουν έναν κρίσιμο ρόλο σε μια ισορροπημένη διατροφή, λόγω της υψηλής περιεκτικότητάς τους σε φυτικές ίνες, βιταμίνες και  ανόργανα στοιχεία. Ειδικά κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, η υψηλή περιεκτικότητά τους σε νερό συμβάλλει σημαντικά στην ενυδάτωση του οργανισμού. Ωστόσο, πώς αλληλεπιδρούν τα καλοκαιρινά φρούτα με τον σακχαρώδη διαβήτη;

Τα καλοκαιρινά φρούτα για τα άτομα με διαβήτη έχουν ενοχοποιηθεί ως «απαγορευμένα», κάτι που αποτελεί μύθο! Οι ασθενείς με διαβήτη μπορούν να τα απολαύσουν άφοβα, αρκεί να γνωρίζουν τις σωστές ποσότητες και συνδυασμούς         (βλ. πίνακα μερίδων).

Τα ολόκληρα φρούτα είναι προτιμότερα από τους χυμούς, καθώς περιέχουν φυτικές ίνες που βοηθούν στη ρύθμιση των επιπέδων σακχάρου. Τα αποξηραμένα φρούτα πρέπει να καταναλώνονται με μέτρο, με αυτά χωρίς προσθήκη ζάχαρης να αποτελούν την κατάλληλη επιλογή για τους διαβητικούς. Τα λιγότερο ώριμα φρούτα θεωρούνται εξίσου καλή επιλογή, καθώς ένα ώριμο φρούτο μπορεί να έχει διπλάσιο γλυκαιμικό δείκτη, σε σύγκριση με το αντίστοιχο άγουρο.

Τέλος, ο συνδυασμός φρούτου με κάποια πηγή πρωτεΐνης ή/και λίπους (π.χ. φρούτο με γιαούρτι ή/και ξηρούς  καρπούς) προτιμάται από την κατανάλωση σκέτου φρούτου. Θυμηθείτε να κατανείμετε την κατανάλωση φρούτων κατά τη διάρκεια της ημέρας για να αποφύγετε την κατανάλωση πολλών υδατανθράκων ταυτόχρονα, που θα μπορούσαν να αυξήσουν τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα σας.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΜΕΡΙΔΩΝ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΩΝ ΦΡΟΥΤΩΝ

Η κάθε μερίδα αντιστοιχεί σε ένα ισοδύναμο φρούτου που αποδίδει 15γρ. υδατανθράκων.

ΦΡΟΥΤΟ	ΜΕΡΙΔΕΣ
Ανανάς	3/4 φλιτζ. / 115γρ.
Βατόμουρα	¾ φλιτζανιού / 110γρ.
Βερίκοκα φρέσκα	4 μέτρια / 150γρ.
Βερίκοκα ξερά	7 μισά / 30γρ.
Δαμάσκηνα φρέσκα	2 μέτρια / 140γρ.
Δαμάσκηνα ξερά	3 μέτρια / 25γρ.
Καρπούζι	1 φέτα  / 380γρ.
Κεράσια	12 τεμάχια / 85γρ.
Μπανάνα	1 μικρή / 120γρ.
Νεκταρίνι	1 μέτριο / 140γρ.
Πεπόνι	3/4 φλιτζ. / 280γρ.
Ροδάκινο	1 μέτρια  / 110γρ.
Σταφύλι	17 ρώγες  / 85γρ.
Σταφίδες	2 κ.σ.  / 20 γρ.
Σύκο φρέσκο	1 ½ μεγάλο ή 2 μέτρια  / 100γρ.
Σύκο ξερό	1 ½  / 30γρ.
Φράουλα	10 μικρές  / 190γρ.

 

 Βιβλιογραφία

Oδηγός Διατροφής για τη ρύθμιση του ΔΙΑΒΗΤΗ. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ (2008). https://ede.gr/wp-content/uploads/2011/12/pliris.pdf

Fruit and diabetes. (n.d.). Diabetes UK. https://www.diabetes.org.uk/guide-to-diabetes/enjoy-food/eating-with-diabetes/food-groups/fruit-and-diabetes

ΙΣΟΔΥΝΑΜΑ ΦΡΟΥΤΩΝ. (n.d.). Retrieved June 11, 2024, from https://eclass.hmu.gr/modules/document/file.php/YD177/%CE%99%CF%83%CE%BF%CE%B4%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%BC%CE%B1%20%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%86%CE%AF%CE%BC%CF%89%CE%BD%20%282003-2008%29.pdf

 

Συντάκτες κειμένου:

• Άννα Μωυσίδη, Διαιτολόγος – Διατροφολόγος, MSc(MedSci) Σακχαρώδης Διαβήτης και Παχυσαρκία
• Αθανασία Κ. Παπαζαφειροπούλου, Παθολόγος με εξειδίκευση στο Διαβήτη, MSc, PhD
  Επιμελήτρια Α’, Α΄ Παθολογικό & Διαβητολογικό Κέντρο Γενικού Νοσοκομείου Πειραιά ‘’Τζάνειο’’

 

Ποια τα είδη των αναψυκτικών;

Μιλώντας για αναψυκτικά, ουσιαστικά αναφερόμαστε σε μη αλκοολούχα ποτά τα οποία συνήθως περιέχουν νερό, διοξείδιο του άνθρακα, σάκχαρα ή τεχνητά γλυκαντικά, μέσα οξίνισης, συντηρητικά, χρωστικές, συμπυκνωμένο χυμό φρούτων, ενώ, υπάρχουν και αναψυκτικά που λειτουργούν σαν ενεργειακά ποτά περιέχοντας καφεΐνη, guarana, ταυρίνη ή ginseng, με σκοπό τη βελτίωση της απόδοσης. Ο ουσιαστικός διαχωρισμός μεταξύ των αναψυκτικών γίνεται λόγω της παρουσίας ή της απουσίας ζάχαρης.

Πόση ζάχαρη περιέχουν;

Ένα αναψυκτικό των 350mL, περιέχει περίπου 10 κουταλάκια του γλυκού ζάχαρη (περίπου 40γρ), πράγμα που ξεπερνά κατά πολύ τα επιτρεπόμενα όρια ημερήσιας κατανάλωσης ζάχαρης. Εάν υποθέσουμε ότι κανείς καταναλώνει ένα τέτοιο κουτάκι ημερησίως, αυτό μεταφράζεται στην πρόσληψη περίπου 4 κιλών το μήνα.

Προσφέρουν κάποιο όφελος στην υγεία μας;

Δυστυχώς τα αναψυκτικά δεν έχουν καμία ουσιαστική θρεπτική αξία για τον οργανισμό, πέρα από το να προσδίδουν ενέργεια. Μάλιστα οι διαιτολόγοι όταν αναφέρονται σε αυτά, συνήθως, τα χαρακτηρίζουν ως ‘’κενές’’ θερμίδες.

Mε ποια συχνότητα μπορούμε να τα καταναλώνουμε;

Μπορούμε να τα καταναλώνουμε κατ’ εξαίρεση και όχι σε συστηματική βάση (όπως για παράδειγμα στα πλαίσια μίας εορταστικής εκδήλωσης). Οι συστάσεις αναφέρουν να περιορίσουμε στο ελάχιστο την κατανάλωσή τους ή εάν είναι εφικτό να τα αποκλείσουμε εντελώς από τη διατροφή μας.

Ποια τα ένοχα συστατικά που περιέχουν;

Τα κυριότερα ένοχα συστατικά που περιέχουν είναι σαφώς τα σάκχαρα (γλυκόζη, φρουκτόζη, σουκρόζη), όπου είναι και αυτά που προσδίδουν τελικά την ευχάριστη γεύση. Εάν υποθέσουμε πως η ζάχαρη αποδίδει περίπου 4 θερμίδες ανά γραμμάριο, καταλαβαίνουμε τι αντίκτυπο μπορεί να έχει η κατανάλωση αναψυκτικών στη συνολική ημερήσια θερμιδική πρόσληψη και στον έλεγχο του σωματικού βάρους. Επιπλέον, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι το κιτρικό και το φωσφορικό οξύ, σε συνδυασμό με τα σάκχαρα, δημιουργούν ανεπανόρθωτη ζημιά στα δόντια διότι προκαλούν τερηδόνα. Τέλος, τα συντηρητικά και οι χρωστικές που περιέχουν τα αναψυκτικά είναι εξαιρετικά επιβλαβή για την υγεία καθώς μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να έχουν αλλεργιογόνο ή ακόμη και καρκινογόνο δράση.

Ποια τα πλεονεκτήματα κατανάλωσης light αναψυκτικών ή χωρίς καφεΐνη;

Η αυξημένη κατανάλωση αναψυκτικών συνδέεται αυτόματα και με αυξημένη πρόσληψη θερμίδων και σακχάρων, πράγμα που διαταράσσει τον έλεγχο του σωματικού βάρους και τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα. Στα light αναψυκτικά, η ζάχαρη αντικαθίσταται από μη θερμιδικά γλυκαντικά που έχουν πάρει έγκριση από την ΕΕ όπως είναι η ασπαρτάμη, η ακεσουλφάμη Κ, η σουκραλόζη, η σακχαρίνη και η στέβια. Αυτές οι γλυκαντικές ουσίες (ιδίως η σακχαρίνη) μπορεί να είναι έως και 300 φορές πιο γλυκές από τη ζάχαρη, προσφέροντας ενισχυμένη γεύση και απόλαυση χωρίς να προσλαμβάνουμε περιττές θερμίδες. Σε κάθε περίπτωση, αυτός δεν είναι λόγος να καταφύγουμε στην αλόγιστη κατανάλωση light αναψυκτικών, καθώς, και τα light αναψυκτικά φαίνεται να διεγείρουν την έκκριση της ινσουλίνης από το πάγκρεας, η οποία μη βρίσκοντας διαθέσιμα σάκχαρα να ‘’κάψει’’ προκαλεί υπογλυκαιμία και αίσθημα πείνας άρα πρόσληψη σωματικού βάρους.

Η καφεΐνη είναι ένα συστατικό των αναψυκτικών που προκαλεί άμεση διέγερση του κεντρικού νευρικού συστήματος, πράγμα που μπορεί να συμβάλλει στη μείωση της κόπωσης, στη βελτίωση της συγκέντρωσης, ενώ, είναι γνωστή και για την εργογόνο δράση της. Παρόλα αυτά η συστηματική κατανάλωση καφεΐνης, ακόμη και μέσω των αναψυκτικών, μπορεί να επιφέρει τα αντίθετα αποτελέσματα προκαλώντας συμπτώματα όπως: πονοκέφαλος, υπερδιέγερση, στομαχικές διαταραχές ή διαταραχές ύπνου. Επιπλέον, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως η καφεΐνη προκαλεί αυξημένη διούρηση και αποβολή νατρίου, οπότε πίνοντας αναψυκτικά που περιέχουν καφεΐνη μπορεί να οδηγηθούμε σε αφυδάτωση.

Πως η κατανάλωση αναψυκτικών συνδέεται με την εμφάνιση παιδικής παχυσαρκίας;

Μία χρήσιμη συμβουλή για τους γονείς είναι να μην συστήνουν εξαρχής στα παιδιά τους τα αναψυκτικά, διότι η μεν ζάχαρη που περιέχουν οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην παιδική παχυσαρκία και από την άλλη, η ασυναγώνιστη γλυκύτητα στη γεύση λόγω των τεχνιτών γλυκαντικών κάνει δικαίως τα παιδιά να μην ικανοποιούνται από τροφές με φυσικά σάκχαρα όπως είναι το γάλα και τα φρούτα. Τα παιδιά θα πρέπει να πίνουν όσο το δυνατό περισσότερο νερό ή εναλλακτικά (πιο σπάνια) κάποιο χυμό ή smoothie από φρέσκα φρούτα με σκοπό να προσλάβουν βιταμίνες, ιχνοστοιχεία και φυτικές ίνες.

Για ποιες ομάδες ατόμων αντενδείκνυται η κατανάλωση αναψυκτικών;

Η κατανάλωση αναψυκτικών ενοχοποιείται για την εμφάνιση παχυσαρκίας, σακχαρώδη διαβήτη, οστεοπόρωσης, αρτηριακής υπέρτασης, μεταβολικού συνδρόμου, ηπατικών και γαστρεντερολογικών ζητημάτων, ενώ, αντενδείκνυται εντελώς η χρήση τους στην εγκυμοσύνη. Γίνεται λοιπόν αντιληπτό, πόσο μεγάλο μέρος του πληθυσμού επιβάλλεται να τα αποφεύγει. Σε κάθε περίπτωση η κατανάλωση light αναψυκτικών δεν είναι πανάκεια, καθώς, τα γλυκαντικά θα πρέπει να καταναλώνονται βάση της συνηστώμενης ημερήσιας πρόσληψης όπως ορίζει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δίνεται στη χρήση της ασπαρτάμης από άτομα με φαινυλκετονουρία, διότι πρόκειται για πηγή φαινυλαλανίνης την οποία πρέπει να αποφεύγουν.

 

Βιβλιογραφία:

• Fazeenah A. A Literary Review On Potential Health Risks Of “Soft Drinks”. (2023). Journal of Namibian Studies : History Politics Culture, 35, 4246-4263.
• Kregiel D. Health safety of soft drinks: contents, containers, and microorganisms. Biomed Res Int. 2015;2015:128697.
• Scharf RJ, DeBoer MD. Sugar-Sweetened Beverages and Children’s Health. Annu Rev Public Health. 2016;37:273-93.
• Tahmassebi JF, BaniHani A. Impact of soft drinks to health and economy: a critical review. Eur Arch Paediatr Dent. 2020 Feb;21(1):109-117.

 

Η Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, οργανώνει και λειτουργεί το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών (Π.Μ.Σ.) με τίτλο: «Σακχαρώδης Διαβήτης  και Παχυσαρκία» από το ακαδημαϊκό έτος 2016-2017.

Με την παρούσα Προκήρυξη, καλούνται οι ενδιαφερόμενοι που επιθυμούν να παρακολουθήσουν το Π.Μ.Σ κατά το ακαδημαϊκό έτος 2024-2025, να υποβάλλουν την αίτηση και τα σχετικά δικαιολογητικά.

Το Π.Μ.Σ. οδηγεί στην απονομή Διπλώματος Μεταπτυχιακών Σπουδών της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών με τίτλο: «Σακχαρώδης Διαβήτης και Παχυσαρκία» (M.Sc. – Master’s Degree in Diabetes Mellitus and Obesity), μετά την πλήρη και επιτυχή ολοκλήρωση των σπουδών χρονικής διάρκειας τεσσάρων (4) ακαδημαϊκών εξαμήνων.

Βρείτε περισσότερες πληροφορίες εδώ